Adam se “Eerste Vrou”

In die titel van ‘n plasing op sy blog vra Coenie die vraag of verkragting en mishandeling dalk die skuld van Eva is. Hy toon aan hoedat die verhaal van haar verleiding deur die slang  oor die eeue gebruik is as kapstok waaraan regverdiging vir die behandeling van die vrou as verleidster en minderwaardige wese gehang is. Selfs vandag is daar nog diegene wat daarin voeding vind vir die idee dat die vrou onderdanig aan die man moet wees.

Ek het dit egter nie oor die oorsprong van sonde nie. Ek wil die vraag vra of Eva die eerste vrou is wat gesondig het, d.w.s. as die eet van die appel sonde was. Want daar is ‘n baie algemene storie, met sy wortels in die rabbiniese tradisie en gegrond op Bybelse spekulasie, dat Eva eintlik Adam se tweede vrou was. Hy sou naamlik voor haar reeds ‘n vrou gehad het. En dié se naam sou Lilith gewees het.

Die vroegste spore van die Lilith-storie verskyn in die Mishna, ‘n versameling van wette, regulasies en aannames voortvloeiende uit die Joodse Bybel. Hierna word dit opgeneem in die Talmud, ‘n versameling rabbiniese kommentare, idees en spekulasies oor die Skrif en die Mishna. Wat van belang is, is eerstens dat albei ‘n soort Bybeluitleg is en tweedens dat sowel die Mishna as die Talmud eeue jonger as die Joodse Bybel is.

Die Mishna bevat onder meer pogings om onduidelikhede en skynbare teenstrydighede in die Bybel te verlaar. Een teenstrydigheid wat opgemerk is raak Adam se vrou – of vrouens. Dit het geboorte gegee aan die Lilith-storie.

Die Lilith-storie het deur die loop van die eeue in talle variante gediversifiseer. Almal is egter lote van drie Bybelverse: Gen 1:27, Gen 2:21-22 en Jes. 34:13. Gen. 1:27 lui: “God het die mens geskep as sy verteenwoordiger, as beeld van God het Hy die mens geskep, man en vrou het Hy hulle geskep”, en Gen 2:21-22: “Toe het die Here God ‘n diep slaap oor die mens laat kom, sodat hy vas geslaap het.  Die Here God neem toe ‘n ribbebeen uit die mens, vul die plek met vleis op, en die ribbebeen wat hy uit die mens geneem het, bou Hy om tot ‘n vrou en bring haar na die mens toe”.

Die afleiding is hieruit gemaak dat die eerste, vroeëre vers aandui dat God aanvanklik die man en die vrou gelyktydig en afsonderlik geskape het, terwyl die tweede vers  beteken dat Eva eers later uit Adam se rib geformeer is. Dit was volgens die rabbis dus logies dat Adam ‘n vrou voor Eva moes gehad het.

Die vraag is wie daardie eerste vrou kon gewees het. Haar naam is in Jes. 34:13 gevind: Lilith. Die Afrikaanse  teks lui so: “Wildehonde en hyenas sal mekaar daar kry, veldgode sal na mekaar roep en die naggees sal daar bly en ‘n woonplek vind”.

Dit is interessant dat Bybelvertalings van dié teks verskil. Sommige, soos Afrikaans, gebruik die term naggees of iets soortgelyks, maar verskeie moderne tale behou die naam van die naggees, die vrou Lilith, onveranderd. Dit kan na ‘n teenstrydigheid klink. Dit is egter nie. Die term “naggees” in die Afrikaanse vertaling verwys na ‘n eienskap van die vrou en die ander vertalings behou haar naam.

Maar terug na die storie. Lilith sou dus voor Eva as Adam se vrou geskape wees. Sy was, anders as Eva, ‘n onafhanklike gees wat Adam se gelyke wou wees en nie aan hom onderhorig nie, so lui die verhaal. Sy het onder andere daarop aangedring dat sy tydens geslagsgemeenskap nie net onder hom moes lê nie, maar soms ook, met sy instemming, bo-op hom. Daar word selfs daarop gesinspeel dat sy intelligenter as Adam was.

Adam was nie gediend met so ‘n onafhanklike vrou nie en het volgens een variant van die storie by God daaroor gekla. Waarna sy toe in die hemel opgeneem is, waarvandaan sy nie wou terugkeer nie. As straf vir haar balhorigheid is sy toe na die wildernes verban , waar sy haar op pasgebore kinders sou wreek deur die lewe uit hulle te suig. Iets wat miskien  ‘n verklaring wil bied vir die hoë sterftesyfer onder babas, wat in die vroeë jare baie hoog was.

Die mees algemene variant van die storie is egter dat sy uit die Paradys weggeloop het omdat Adam nie vrede kon maak met haar rebelse geaardheid nie, en “in die wildernis ‘n plek gevind het”, soos die Bybel van die naggees in Jesaja berig.  Na haar vertrek sou Adam sy lot by God bekla het en is ‘n tweede, onderdanige vrou toe vir hom gegee.

In die wildernis het Lilith haar tuisgemaak tussen wilde diere en het sy ‘n naggees geword. Sy sou egter nie tevrede wees met haar self opgelegde ballingskap nie. Sy sou haar as wraak  op latere adams wreek deur hulle met allerlei wellustige nagtelike drome te tart. Sommige vroeë priesters en monikke het haar nagtelike besoeke glo so gevrees dat hulle met kruise tussen hulle bene vasgeklem geslaap het om haar af te weer.

Die Lilith-figuur is nie net tot die Jode en hulle geskrifte beperk nie. Dit blyk dat soortgelyke figure  met soortgelyke eienskappe in kulture van die ou Jode se bure voorgekom het. Daar is veral ooglopende ooreenkomste tussen haar en ‘n Akkadiese naggees bekend as Lilithu.

Die internet loop oor van artikels en ander uitbeeldings van en verwysings na Lilith. Sy figureer onder andere in een skildery as ‘n pragtige, begeerlike naakte vrou met ‘n slang wat om haar lyf krul. Dit is dus verbasend dat sy so onbekend is in Afrikaans. Na my wete is Lizette Rabe se boek, Die 95 Stellings van Lilith X, die enigste waarin sy eksplisiet aan die bod kom. Dit gaan egter nie oor haar en haar persoon nie, maar oor haar as model vir vroulike opstand teen manlike chauveniste en meerderwaardigheid. Die boek word aangebied in die vorm van 95 stellings teen manlike dominansie wat die skryfster by wyse van spreke teen haar rekenaar spyker.

Ek het ook ‘n artikel oor Lilith raakgeloop wat skynbaar as huldiging vir prof. Willie Esterhuyse geskryf is. Ek moet bieg ek kon nie vasstel wie die skrywer is nie. Dit gee die storie weer en lewer kommentaar daarop.

Ten slotte moet daarop gewys word dat daar naas die baie verskille tog sekere paralelle met die storie van Eva waar te neem is. En die vraag moet ook gevra word wat die betekenis van die storie is. Is dit dalk ‘n mite wat sekere tydlose waarhede wil oordra?

Die leser moet self hieroor besluit.

Diek van Wyk


Hierbo verwys Diek na Lizette Rabe se boek, Die 95 Stellings van Lilith X. In die lig van die pas afgelope Sinode van die NG Kerk is dit nogal interessant om te lees wat Lilith X in een van haar 95 stellings o.a oor sinodegangers te sê het:

“Wie dink daardie manne in hul sober swart pakkies in verstarde Afrikaanse kerke is hulle dat hulle dink hulle kan namens vroue besluit oor aborsie? Oor seks? Oor gays? Om te mag deelneem aan ‘n chauvinistiese geloof of nie? of hulle predikante mag wees? “Paulus het gesê hulle mag nie wees nie?’ Wie de fok is Paulus? Hoekom dink julle het sy
geskrifte nog enige betrekking op vandag? Hier? Nou? Die 21ste eeu? Wie dink daardie manne met hul vroom gesigte wat die katjies in die donker knyp, is hulle dat hulle mag oordeel oor gays? En al die ander wat “verlig” is, wat nie “oordeel” nie, wat “oop” is? jy’s nie oop genoeg nie, dominee.”

Klik hier vir meer inligting oor Lizette Rabe se boek, Die 95 Stellings van Lilith X